5 مه

ق

Bogga 1

============================================================

2 262462 م5

Bogga 3

============================================================

ل تم یادبود سی و پنجمین سال تاسیس مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مکگیل 14 دیماه 1347_4 ژانویه 1969

Bogga 5

============================================================

دانشگاه تهران رکر بین المللی گنتگری شدنها دانشگاه مکگیل تهران سایران مونترالکاناوا 193 ،111ص2م 431 ال 5 310 الاسلا تاه3 الا

22612-11 اناها2م2 12 122141 ام اجملرجملزاذالزانزین انچكامجلكهلج

به اهتمام کتر حسن مینوچهر-دکتر مهدی محقق مقدمه انگلیسی، دکتر شین نوموتو ترجمه فارسی، دکتر سید جلالالدین مجتبوی تهران 1383

Bogga 7

============================================================

سلسله دانش ایرانی مموعة متون ومقالات تحقيقی وترجمه زیرنظرم کتر مهدی محقق انتشارات مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مکگیل ابا همکاری مرکز بین المللی گفتگوی تمدنها) خیابان انقلاب، شارۀ 1076 تلفن 6721332-6707213 دورنگار 8002369، صندوق پستی 133_145-13، تهران تعداد3050 نسخه از چاپ دوم كتاب الاصلاح از ابی حاتم احمدبن حمدان الرازی به اهام دکتر حسن مینوجهر- دکتر مهدی محقق مقدمه انگلیسی، دکتر شین نوموتو رجمه فارسی، دکتر سید جلال الدین مجتبوی بتوگرافی. چاب و صحافی: سازمان چاب و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خاپ و ترجمه واقتباس از این کتاب منوط به اجازۀ مؤسسه مطالعات اسلامی است.

شابکن28- 914-5552 بها:5000 تومان تهران 1383 ابو حاتم رانری، احمدین حمدان، - 322ق.

... الاصلاح تصنيف ابى حاتم احمدبن حمدان الرازى؛ به اهتمام حسن مينوچهر - مهدی محقق؛ ترجمه فارسی جلالالدبن مجتبوی؛ مقدمه انگلیسی شین نوموتو. تهران: مؤس مطالعات اسلامی دانشگاه تهران . دانشگاه مک گیل: مرکز بین المللی 1 گفتگوی تمدنها، 1383.

حهل ونه، 34،350 ص. - (سلسله دانش ايرانی. مجموعه متون و مقالات تحفیقی وترجمه، 56) 1521d:064-555226 عربی ففرستنویسی بر اساس اطلاعات فيپا 40004001 4d118d 160 113111020 4ل1 16841 -لةb -6ad. :ص.6 لاتينى شده کتابنامه به صررت زیرنویس.

نمایه.

چاپ دوم.

1. اسماعیلیه - عقاید. 2. کلام اسماعیليه. الف. محفق، مهدی، 1308 _، گرداورنده.

ب. مينوچهر، حسن، گردآورنده. ج. مجتبوی، جلالالدین، مترجم. د. نوموتو، شین 7413 ,0111040ل مقدمه نويس.

*. مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مکگیل. و. مرکز بین المللی گفتگوی تحدنها. ز عنوان عالف 15الف/226215 297/4176 کتابخانه ملی ايران 883-15405

Bogga 8

============================================================

سراغاز ای نام تو بهترین سراغاز بینام تو نامه کی کنم باز حمیدالدین کرمانی داعی اسماعیلی و حجت جزیره عراق مشرع سوم از کتاب خود موسوم به راحة العقل را اختصاص به یاد کتابهائی داده که پیش از آن کتاب باید خوانده شود و در آن میان مكويد: ".. وكتب جعفر بن منصور اليمن وغيره من شيوخ الدعوة المعروفين بسداد الطريقه مثل ابحاتم الرازي ومحمد بن احمد النخشبي وابو يعقوب السجزي وغيرهم رفع الله درجاتهم فی مابهم". او سپس اشاره به کتاب "الریاض" خود میکند و آن را چنین توصیف مینماید که این کتاب داوری میان شیخین ابوحاتم رازی و ابویعقوب سجزی است در آنچه که در کتابهای خود يعنى الاصلاح ابوحاتم رازی والنصرة ابويعقوب اختلاف پیدا کردهاند.کرمانی این مطلب را با تفصیل بیشتری در همان کتاب "الریاض" خود بدین گونه بیان داشته است: من چون دیدم که شیخ ابوحاتم رازی - رحمة الله علیه- آنچه را که از کتاب المحصول فاسد انگاشته اصلاح کرده و شیخ ابویعقوب سجزی -_رحمة الله علیه - صاحب محصول را یاری کرده و درستی گفتار او را شهادت داده است و مورد نزاع آن دو از فروع نیست که در صورت درستی اصول آن اختلاف در آن جایز باشد، و من شیخ ابویعقوب سجزی را در برخی از ایراداتش صادق و در برخی دیگر متحامل و نامنصف بر ابوحاتم یافتم و در برخی موارد سخن هر دو بدون نظام صادر گشته بود و نیز در سخن صاحب کتاب محصول در باب توحید و عقل اول در غیر آنچه که به فروع متعلق است سخنانی بود که بر شیخ ابوحاتم واجب گشت که آن را اصلاح کند و درباره آن سخن بگوید، بنظر چنین آمد که من سخن هر دو را در این کتاب نقل کنم یعنی هم سخن صاحب صلاح که به عنوان اصلاح آورده و هم سخن صاحب نصرت که به عنوان نقض یاد کرده است ذکر کنم تا آنکه درست از نادرست هر کدام آشکارگردد و معلوم شود که در موارد اختلاف حق باکدام یک از آن دو بوده است و همچنین یاد کنم آنچه را که ابوحاتم اصلاح آن را در کتاب المحصول مففول داشته است و آن از اصولی بوده که اختلاف در آن جایز نیست. من همه این مطالب را در این

Bogga 9

============================================================

كتاب الاصلاح كتاب أوردهام و آن را به كتاب الرياض فى الحكم بين الصادين، صاحب الاصلاح وصاحب النصرة موسوم ساختهام2 دکتر فرهاد دفتری در کتابی که تحت عنوان تاریخ و عقائد اسماعیلیه نگاشته به تفصیل از مسائل خداشناسی و انسان شناسی و جهان شناسی مورد بحث و فحص این چهار متفکر ایرانی که از آن تعبیر به "مکتب ایرانی" کرده است یاد کرده و درباره چگونگی بر خورد آراء و اندیشههای این چهار اندیشمند یعنی نسفی (- نخشبی) و رازی ( ابوحاتم) و سجستانی و کرمانی چنین بیان میکند: النسفی که سرآمد فیلسوفان دوره اسماعیلیان قدیم است، ظاهرأ نخستین داعی شرقی نیز هست که آرای خویش را به شکل مکتوب تبلیغ کرده است. وی کتابی عظیم به نام کتاب المحصول نوشت، و در آن چکیده عقاید خویش را اندکی پیش از استقرار خلافت فاطمیان یا در طی سالهای نخستین حکومت عبیدالله به رشته تحریر دراورد. از قرار معلوم نیمه اول کتاب المحصول محتوی بر عرضه یک نوع نظام مابعد الطبیعی نوافلاطونی بوده که النسفی خود واردکیش اسماعیلی کرده بود، و حال آنکه بخش دوم با هفت دور نبوت در تاریخ بشریت سروکار داشت. محبوبیتی که المحصول در میان اسماعیلیان مخالف، که در آن زمان چند رسالهای پیش در اختیار نداشتند، حاصل کرد ابوحاتم را برانگیخت تاکتاب کاملی به نام کتاب الاصلاح در انتقاد آن بنگارد. چنین به ظر می رسد که ابوحاتم، بخصوص، به اصلاح گرایشها و تمایلات اباحی که النسفی در کتاب خود اظهار کرده توجه داشته است. متآسفانه کتاب المحصول، که یک اثر مهم در ادبیات اسماعیلی بوده، باقی نمانده است، و اطلاعات ما درباره آن محدود به نقل قولها و اشاراتی است که در الاصلاح والرياض وچند اثر ديگر از آن يا بدان شده است. كتاب الاصلاح ابوحاتم كه هنوز چابپ نشده است و به صورت دستنویس باقی است. واکنش جانشین و مرید النسفی، یعنی ابویعقوب السجستانی، را برانگیخت و او کتابی اختصاصی به نام کتاب النصرة در دفاع از نظریات استادش در برابر حملات ابوحاتم الرازی نوشت. کتاب النصرة، که پیش از آنکه السجستانی به اردوی فاطمیان بپیوندد نوشته شده بود نیز گم شده، اما در کتاب الریاض، به صورت گسترده، از آن همانند الاصلاح مطالبى نقل شده است. اين كتاب در حقيقت از نظريات ابوحاتم الرازى دفاع میكند. کرمانی این منازعه را از نظرگاه رسمی دعوت فاطمی، که در زمان معز نظریات ابوحاتم را مورد آیید قرار داده و حتی از وی در تأکید ضرورت شریعت فراتر رفته بود، باز نگریسته است.3 شرح حال صریح و روشنی از ابوحاتم رازی در دست نیست و آنچه که در فهرست ابن ندیم و الفرق بين الفرق بغدادى والتبصير فى الدين ابوالمظفر اسفراينى ولسان الميزان ابن حجر عسقلانى و

Bogga 10

============================================================

سرآغاز کتاب النقض عبد الجلیل قزوینی رازی و جامع التواریخ رشیدی درباره او آمده سیمای روشنی را از او بدست نمی دهد و مفصل ترین اطلاعات درباره او همانست که خواجه نظام الملک در کتاب سیرالملوک آورده که استرن 6.1d. 216200 در مقاله خود تحت عنوان اولین ظهور اسماعیلیه4 از آن ستفاده کرده است و دیگران از جمله دکتر فرهاد دفتری در کتابی که پیش از این یاد شد و نوموتو در مقدمه خود برکتاب الاصلاح به آن ارجاع دادهاند.

سماعیل پوناوالا در کتابشناسی مکتوبات اسماعیلی خود که در سال 1977 در کالیفرنیا چاپ شده از منابعی که درباره ابوحاتم رازی میتوان استفاده کرد یاد کرده و آثار او را با ارجاع به سخههای خطى انها چنين برمی شمارد: 1 - كستاب الزينة في الكلمات الاسلامية العربية؛ 2 - كتاب الاصلاح؛3 -كتاب اعلام النبوة؛ 4 -كتاب الرجعة فى الرد على اصحاب الرجعة؛5 -كتاب الجامع فى الفقه.

از میان این کتابهاکتاب الزینة به اهتمام حسین بن فیض الله همدانی در سال 1957 در قاهره و چاپ دیگری در سال 1994 در صنعا از آن صورت گرفته، وکتاب اعلام النبؤة به کوشش صلاح الدین صاوی و خلامرضا اعوانی در سال 1356 هجری شمسی به وسیله انجمن حکمت و فلسفه در ایران چاپ شده است.

کتاب حاضر یعنی کتاب الاصلاح متجاوز از بیست سال پيش به وسيله استاد دكتر حسن مینوچهر بر اساس سه نسخه خطی تصحیح شده و تسلیم چاپخانه دانشگاه گردیده بود و دانشگاه بجز چند صفحه آخر بقیه را در یکهزار نسخه چاپ کرد و چون استاد متن را اعراب گذاری کامل کرده بودند بقول خودشان هزار غلط در آن مشاهده گردیده بود لذا به چاپخانه دستور دادند نسخههای چاپ شده را آز بین ببرند و یک نسخه را که با دست غلطهای آن را اصلاح کرده بودند به من لطف کردند که وسائل چاپ آن را در مؤسسه مطالعات اسلامی فراهم آورم. متأسفانه در این یک نسخه هم غلطهای فراوانی وجود داشت که در حدود وسع و امکان به تصحیح آن پرداخته شد و نامهای اشخاص و فرق و طوائف وکتابها و اماکن و اشعار و اصطلاحات و احادیث و ر اویات از کتاب استخراج و به صورت فهرست به آن ملحق گردید و همچنین از آقای دکتر شین نوموتو که در مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل کانادا از دانشجویان ما بودند و رساله دکتری خود را با راهنمائی آقای پروفسور هرمان لندلت درباره کتاب الاصلاح تحریر میکردند خواهش شد که بر پایه مطالعات خود مقدمهای به زبان انگلیسی بر کتاب بنویسند که آن مقدمه به و سیله استاد محشترم دکتر سید جلال الدین مجتبوی به زبان فارسی ترجمه و همراه با اصل به کتاب ملحق گردید و لازم اسست که مراتب سپاس خود را نسبت به هر دو اظهار نماید.

در تصحیح کتاب از سه نسخه استفاده شده که هر سه در همین زمانهای اخیر کتابت شده: نسخه

Bogga 11

============================================================

كتاب الاصلاح اول که به عنوان نسخه الف مشخص گردیده در سال 1313 نوشته شده و فیلم آن بشماره 1413 و عکس آن به شمارههای 6180/1 و 6180/2 در کتابخانه مرکزی دانشگاه موجود است. نسخه دوم که از آن به عنوان نسخه ب یاد شده در سال 1278 نوشته شده و فيلم آن بشماره 1507 و عکس آن بشمارههای 4087 و 2088 در همان کتابخانه نگهداری میشود. نسخه سوم یعنی نسخه ج که در سال 1351 به تحریر در آمده است و اصل آن در کتابخانه استاد دکتر حسن مینوچهر است و چنین به نظر میرسد که اصل نسخه اول و دوم در اختیار ایوانف بوده که فیلم آن را به دانشگاه اهدا کرده است.

هرچند کسانی که به تحقیق درباره کتاب الاصلاح پرداختهاند مانند دکتر فرهاد دفتری و دکتر شین نوموتو از میکرو فیلم و نسخههای تصویری کتاب استفاده کردهاند ولی نشر کتاب به صورت چایی مجال تحقیق و بررسی یکی از متون مهم اسماعیلی را برای کسانی که به بحث و فحص در اریخ مذاهب اسلامی و تاریخ اندیشه و تفکر در ایران میپردازند آسان میسازد. راقم این سطور بسیار مسرور است که کتابی را که از چهل سال پیش اهل علم در انتظار نشر آن بودند و کسالت استاد دکتر حسن مینوچهر موجب تآخیر آن شده بود به صورتی که ملاحظه میشود به جامعه علمی تقدیم میکند. و امیدوار است که با توفیق خداوند بتواند در فرصتی نه چندان دور مطالب کتاب را به فارسی مورد تحلیل و بررسی قرار دهد تا مورد استفاده دانشجویان گرامی قرار گیرد.

بعونالله تعالى وكرمه.

مدی قق ت ویح خرداد بب12 حدی دماوند،کوی درویشی 1. راحة العقل، حميدالذين كرمانى، قاهره دارالفكر العربى، ص22 2. الرياض، حميدالدين كرمانى، بيررت دارالثقافة، ص50 3. تاریخ و عقائد اسماعیلیه، دکتر فرهاد دفتری، ترجمه دکتر فریدون بدرهای، تهران نشر فرزان، ص171 4. ترجمه دکتر سید حسن نصر، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، شماره 1، سال نهم 1340

Bogga 12

============================================================

ففرس فصول الكتاب 5. الجزء الاول، "يا ايها الذين آمنوا لاتدخلو بيوتا غير بيوتكم..." 23. الجزء الثاني، في اصلاح ما وقع من الغلط في الكتاب الذى قد جرى ذكره 23. فصل، في أن النفس لماكانت غير تامة صارت تحتاج إلى فوائد العقل ل 26. فصل، فأما الحركة والسكون فللحكماء فی ذلك رموز كثيرة 28. فصل، اياك واعتقاد القول بأن النفس غير تامة فی ذاتها وأنها تصير تامة يوما ما 28. فصل، إن الهيولى متولدة من الثانى وإنها لاتشبهه 32. غصل، في أن الأجزاء التى فينا هى أجزاء من الجوهر الاول 33. فصل، فى أن البشر أول مصور فی النفس وهو ثمرة فوائدها 34. فصل، فی أن العالم كله بما فيه ابدع من أجله 34 فصل، إن النفس عند انبعائها من العقل انبعثت تامة كاملة 37. فصل، إن الهيولى والصورة هما روح للحركة والسكون 40. فصل، إن العالم مواليده على اربعة اقسام 45. فصل، إن القضاء على السابق والقدر على التالى 56. فصل، فی الشرايع وما جرى الرسم به فی ذلك الكتاب 57. باب الفرق بين الشريعة والعزيمة والدور 64. فصل، من زعم أن أول النطقاء عليهم السلام لم يكن له شريعة فقد غلط 76. فصل، القول في باب الخط والعرصة وما توجبه الهندسة 79. فصل، إن اول النطقاء دعا إلى التوحيد دون العملا 82 فصل، فى أن آدم دعا إلى نفسه وإلى من بعده من البدو إلى النهاية 83 فصل، فی ما خص به كل واحد من اولى العزم اولهم آدم

Bogga 13